Xitoy AI modellarini eksport qilishni cheklamoqchi. Yevropa esa ikki gigant o‘rtasida qolmoqda

Xitoy hukumati mamlakatdagi eng ilg‘or sun’iy intellekt (AI) modellaridan xorijiy kompaniyalar foydalanishini cheklash masalasini ko‘rib chiqmoqda. Agar bu reja amalga oshsa, nafaqat Xitoy AI ekotizimi, balki butun dunyo AI bozori uchun muhim burilish nuqtasiga aylanishi mumkin.

Xitoy qanday cheklovlarni rejalashtirmoqda?

Reuters xabariga ko‘ra, o‘tgan oy Xitoy Savdo vazirligi mamlakatning yirik texnologik kompaniyalari bilan uchrashuv o‘tkazgan. Unda Xitoyning eng kuchli AI modellariga xorijiy foydalanuvchilar kirishini cheklash masalasi muhokama qilingan.

Uchrashuvda Alibaba, ByteDance va Z.ai kabi kompaniyalar ishtirok etgan.

Muhokamalarda quyidagi masalalar ko‘rib chiqilgan:

• yuqori unumdor AI modellariga eksport cheklovlarini joriy qilish;
• hali ommaga taqdim etilmagan yangi modellarni ham himoya qilish;
• AI texnologiyalarining noqonuniy olib chiqilishi yoki o‘g‘irlanishini milliy xavfsizlik qonunlari doirasiga kiritish;
• mahalliy AI startaplariga xorijiy investitsiyalar ustidan nazoratni kuchaytirish.

Hozircha yakuniy qaror qabul qilinmagan. Cheklovlar faqat kelajakdagi AI modellariga tatbiq etilishi ham mumkin.

Xitoy AI modellari tobora ommalashmoqda

DeepSeek kompaniyasining R1 modeli taqdim etilgandan so‘ng Xitoy AI modellari butun dunyoda tez sur’atda ommalasha boshladi. Bunga asosiy sabab — ularning nisbatan arzonligi va yuqori samaradorligi.

Bugungi kunda:

• Alibaba Qwen dunyodagi eng mashhur ochiq AI modellaridan biri hisoblanadi.
• ByteDance Doubao Xitoyda millionlab foydalanuvchilarga ega.
• Z.ai esa yaqinda taqdim etgan GLM-5.2 modeli bilan AQShning ilg‘or AI modellariga yaqin natijalarni ancha past xarajat evaziga ko‘rsatdi.

Agar Pekin ushbu modellarni xorij uchun cheklasa, ulardan foydalanayotgan ko‘plab kompaniyalar xarajatlarini oshirishiga to‘g‘ri keladi.

Bu birinchi himoya chorasi emas

Xitoy AI sohasida himoya siyosatini bir necha oydan buyon kuchaytirib kelmoqda.

Shu yilning aprel oyida hukumat Xitoyda tashkil topgan Manus startapining xorijiy kompaniya tomonidan sotib olinishi bo‘yicha tekshiruv boshlagan edi. Keyinchalik esa texnologiyalar, ma’lumotlar va xorijiy investitsiyalar bo‘yicha yangi cheklovlar ham joriy qilindi.

Mutaxassislar Xitoy AI modellarini uch toifaga ajratishni taklif qilmoqda:

• oddiy ochiq kodli modellar;
• xavfsizlik tekshiruvidan o‘tishi kerak bo‘lgan ilg‘or modellar;
• faqat Xitoy ichida foydalaniladigan eng kuchli AI modellar.

AQSh ham shunga o‘xshash yo‘ldan ketmoqda

Aslida bunday yondashuvni birinchi bo‘lib AQSh boshlagan.

AQSh hukumati xorijiy davlatlar Amerika AI modellaridan harbiy yoki razvedka maqsadlarida foydalanishidan xavotirda.

Shu sababli iyun oyida Anthropic kompaniyasining eng ilg‘or Fable va Mythos modellariga xorijiy foydalanuvchilarning kirishi cheklangan edi.

Keyinchalik Fable modeli uchun ayrim cheklovlar yumshatildi. Ammo kiberxavfsizlik uchun ishlab chiqilgan Mythos modeli hanuz faqat ishonchli AQSh tashkilotlari va tasdiqlangan hamkorlar uchun ochiq.

Yevropa uchun xavotir kuchaymoqda

Bu vaziyat eng ko‘p Yevropaga ta’sir qilishi mumkin.

So‘nggi yillarda ko‘plab Yevropa kompaniyalari qimmat AQSh xizmatlariga muqobil sifatida Xitoyning ochiq AI modellaridan foydalanishni boshlagan edi.

Ammo agar Xitoy eng kuchli modellarini eksport qilmasa, bu yo‘l ham ishonchsiz bo‘lib qoladi.

Natijada Yevropa bir vaqtning o‘zida ham AQSh, ham Xitoy AI texnologiyalariga qaram bo‘lib qolmoqda.

Bugungi kunda Yevropada global miqyosda raqobatlasha oladigan AI kompaniyalari juda kam. Ularning ichida eng mashhuri Fransiyaning Mistral kompaniyasi hisoblanadi.

Raqamli qaramlik muammosi

Sobiq Yevropa Markaziy banki rahbari Mario Dragi tayyorlagan hisobotga ko‘ra, Yevropa Ittifoqi foydalanayotgan raqamli mahsulotlar, xizmatlar va infratuzilmaning 80 foizdan ortig‘i xorijiy kompaniyalarga tegishli.

2026-yilda Germaniyada chop etilgan yana bir hisobot ham Yevropaning AI bo‘yicha AQSh va Xitoydan sezilarli darajada ortda qolayotganini ko‘rsatgan.

AI mehnat bozorini ham o‘zgartirmoqda

Mutaxassislarning fikricha, AI rivojlanishi nafaqat texnologik mustaqillikka, balki mehnat bozoriga ham ta’sir ko‘rsatmoqda.

Bugungi kunda AI vositalari oddiy dasturlash vazifalarini bajara olgani sababli kompaniyalar junior dasturchilarni avvalgidek ko‘p ishga olmayapti.

Bu esa kelajakda tajribali muhandislar va tadqiqotchilar sonining kamayishiga olib kelishi mumkin.

«Brain drain» endi yangi bosqichga o’tmoqda

Yevropadan iste’dodlarning boshqa mamlakatlarga ketishi yangi muammo emas.

Oldinroq:

• DeepMind
• ARM
• Silo AI

kabi kompaniyalar xorijiy investorlar tomonidan sotib olingan.

Endilikda esa yana bir yangi muammo yuzaga chiqmoqda.

Yevropalik mutaxassislarning bilim va tajribalari AI modellarini o‘qitish uchun ma’lumot sifatida foydalanilmoqda. Natijada inson kapitali ham asta-sekin xorijiy AI tizimlariga ko‘chib bormoqda.

Yevropa javob qaytarishga harakat qilmoqda

Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayen 2025-yilda InvestAI tashabbusini e’lon qilgan edi.

Loyiha doirasida taxminan 200 milliard yevro AI rivojlantirishga yo‘naltirilishi rejalashtirilgan.

Shuningdek, Yevropada beshtagacha yirik AI Gigafactory ma’lumotlar markazini qurish rejalashtirilgan.

Biroq loyiha sekin ketmoqda.

Tenderlar bir necha bor kechiktirildi va dastlabki markazlar faqat 2027-yildan qurila boshlashi kutilmoqda.

AQSh investitsiyalari ancha katta

Tahlilchilarning hisob-kitoblariga ko‘ra, faqatgina:

• Amazon
• Alphabet
• Microsoft
• Meta

2026-yilning o‘zida AI infratuzilmasiga 700 milliard dollargacha investitsiya kiritishi mumkin.

Bu esa Yevropaning ko‘p yillik InvestAI dasturidan bir necha baravar ko‘p.

Xulosa qilib aytganda:

Bugungi kunda ham AQSh, ham Xitoy sun’iy intellektni oddiy texnologiya emas, balki strategik resurs sifatida ko‘rmoqda.

Agar Xitoy AI modellariga eksport cheklovlarini joriy qilsa, dunyo AI bozori yanada fragmentatsiyalashishi mumkin.

Bu esa Yevropa kabi o‘zining kuchli AI ekotizimini hali shakllantira olmagan hududlarni yanada murakkab vaziyatga solib qo‘yadi.