Tasavvur qiling: Hindistonning chekka qishlog‘idagi fermer ayol qurib borayotgan o‘simlikning suratini oladi. U internetdan yordam so‘ramoqchi, ammo ingliz tilini bilmaydi. Hozirgi sun’iy intellekt tizimlarining aksariyati ingliz tiliga tayanganligi sababli, millionlab odamlar zamonaviy texnologiyalardan to‘liq foydalana olmayapti.

Shu muammoni hal qilish uchun 2025-yilda tashkil etilgan Current AI notijorat loyihasi butun dunyo uchun ochiq va bepul sun’iy intellekt infratuzilmasini yaratishga kirishdi. Tashkilotning asosiy maqsadi oddiy: AI bir nechta yirik texnologik kompaniyalarning qo‘lida qolib ketmasligi kerak.

Suno Sutra: internetsiz ishlaydigan AI qurilmasi

2026-yil fevral oyida Hindistonda bo‘lib o‘tgan India AI Summit anjumanida Current AI mamlakat hukumatining til texnologiyalari bo‘limi bo‘lgan Bhashini bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘ydi.

Natijada Suno Sutra nomli kichik qurilma yaratildi. Hind tilida bu nom “tinglash hikoyalari” degan ma’noni anglatadi.

Qurilmaning eng muhim jihatlari:

• Internetga ulanmasdan ishlaydi.
• 22 ta hind tilini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Ochiq kodli (open-source) hisoblanadi.
• Dasturchilar uni erkin rivojlantirishi mumkin.
• Qishloq hududlarida ham foydalanish imkonini beradi.

Current AI rahbari Ayah Bdeir TechCrunch’ga bergan intervyusida shunday dedi:

“Hindistonda yuzlab tillar va shevalar mavjud. Hozirgi AI tizimlari esa ularning aksariyatini umuman aks ettirmaydi.”

---

Current AI nima?

Current AI 2025-yil fevral oyida texnologiya eksperti Martin Tisne tomonidan tashkil etilgan xalqaro notijorat loyiha hisoblanadi.

2026-yil yanvar oyida kompaniyaga Mozilla’ning sun’iy intellekt strategiyasini boshqargan Ayah Bdeir bosh direktor sifatida qo‘shildi.

Ayah Bdeir avval millionlab bolalar foydalanadigan STEM ta’lim kompaniyasi littleBits’ga asos solgan va uni 2019-yilda Sphero kompaniyasiga sotgan.

Current AI o‘zini “davlat-xususiy sheriklik” modeli sifatida ta’riflaydi. Bu degani:

• hukumatlar;
• xususiy kompaniyalar;
• universitetlar;
• xayriya fondlari;

birgalikda jamoat manfaatlari uchun AI texnologiyalarini moliyalashtiradi.

---

Loyihaga kimlar pul tikmoqda?

Current AI’ni ilk bo‘lib Fransiya hukumati 100 million dollar bilan qo‘llab-quvvatladi.

Keyinchalik quyidagi tashkilotlar ham qo‘shildi:

• Ford Foundation;
• MacArthur Foundation;
• Google DeepMind;
• Salesforce.

Bugungi kunga kelib, loyiha uchun ajratilgan umumiy mablag‘ 400 million dollarga yetgan.

Ayah Bdeirning aytishicha:

“Bu tashkilotlar investor emas. Ular jamoat manfaatlari uchun mablag‘ ajratayotgan hamkorlardir.”

---

Nega Current AI kerak?

Bugungi kundagi eng yirik sun’iy intellekt tizimlari:

• ChatGPT;
• Gemini;
• Claude;
• Grok;

barchasi xususiy kompaniyalarga tegishli.

Current AI esa bunga muqobil tizim yaratmoqchi.

Ayah Bdeir shunday deydi:

“Agar AI insoniyat hayotining har bir qismiga ta’sir qiladigan texnologiyaga aylansa, uning jamoat uchun ochiq alternativasi ham bo‘lishi kerak. Xuddi internet kabi.”

---

AI va tillar muammosi

Mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, dunyodagi mavjud tillarning qariyb yarmi yo‘qolib ketish xavfi ostida.

Bugungi sun’iy intellekt modellarining asosiy qismi ingliz tilidagi ma’lumotlar asosida o‘qitilgan. Natijada:

• kichik tillar e’tibordan chetda qolmoqda;
• mahalliy madaniyatlar AI tizimlarida aks etmayapti;
• ayrim jamiyatlar texnologik taraqqiyotdan ortda qolmoqda.

Ayah Bdeir bu borada texnologiya gigantlarini tanqid qiladi:

“Yirik kompaniyalar ko‘p tilli modellarni bozorni kengaytirish uchun yaratadi. Ko‘pincha ular mahalliy hamjamiyatlarning roziligini ham so‘ramaydi.”

U bunga misol sifatida mahalliy xalqlarning tillarini keltiradi. Ba’zi hollarda missionerlar tomonidan tarjima qilingan diniy matnlar AI modellarini o‘qitish uchun ishlatilmoqda, biroq o‘sha jamiyatlar bu jarayon ustidan nazoratga ega emas.

---

Gap faqat til haqida emas

Current AI fikricha, til shunchaki muloqot vositasi emas.

Til orqali:

• bilim;
• tarix;
• urf-odatlar;
• madaniyat;
• xotira;
• shaxsiyat;

avloddan avlodga o‘tadi.

Ayah Bdeir bu haqda shunday deydi:

“Agar texnologiya sizning tilingizni tushunmasa, u sizning madaniyatingizni ham saqlay olmaydi.”

---

Current AI qaysi loyihalarni moliyalashtirmoqda?

2026-yilda tashkilot dunyoning turli hududlaridagi to‘rtta loyihaga jami 3,2 million dollar grant ajratdi.

Masakhane (Keniya)

• 50 dan ortiq Afrika tillari uchun AI ma’lumotlar bazasini yaratmoqda.
• Sog‘liqni saqlash, qishloq xo‘jaligi va ta’lim sohalariga e’tibor qaratilgan.

Institute for Worldmaking (Livan)

• Arab dunyosining madaniy merosini raqamlashtirmoqda.
• Ma’lumotlar texnologik kompaniyalar emas, balki mahalliy jamiyatlar nazoratida bo‘ladi.

Portal sem Porteiras (Braziliya)

• Amazon hududidagi mahalliy xalqlar bilan internetsiz ishlaydigan AI vositalarini ishlab chiqmoqda.
• Ma’lumotlar hudud tashqarisiga olib chiqilmaydi.

African Internet Rights Alliance (Keniya)

• AI tizimlarini nazorat qilish va audit qilish vositalarini yaratmoqda.

---

Ma’lumotlar kimga tegishli bo‘lishi kerak?

Current AI’ning eng keskin pozitsiyalaridan biri aynan shu masalaga taalluqli.

Ayah Bdeir:

“Ma’lumotlar Silikon vodiysidagi kompaniyalar qo‘lida bo‘lishi kerak emas.”

Tashkilot quyidagi tamoyillarga amal qilmoqda:

• ma’lumotlarni mahalliy darajada saqlash;
• hamjamiyat vakillarini qaror qabul qilish jarayoniga jalb etish;
• rozilik mexanizmlarini yaratish;
• istalgan paytda loyihani to‘xtatish imkonini berish.

---

Alpha Chat va ochiq AI steki

Iyul oyida Jenevada bo‘lib o‘tgan AI for Good Summit tadbirida Current AI yangi Alpha Chat chatbotini taqdim etdi.

Chatbot atigi yetti hafta ichida:

• Hugging Face;
• Mozilla;
• MIT Media Lab;
• boshqa texnologik tashkilotlar;

hamkorligida yaratilgan.

Har bir tashkilot loyiha uchun o‘z hissasini qo‘shgan:

• til modellari;
• xavfsizlik tizimlari;
• server quvvati;
• dasturiy vositalar.

Shuningdek, Current AI Yaponiyaning Sakana AI startapi bilan ham hamkorlikni boshladi.

Ikki tomon birgalikda:

• yapon tili;
• mahalliy madaniyat;
• rivojlanayotgan davlatlar;

uchun moslashtirilgan ochiq AI infratuzilmasini yaratishni rejalashtirmoqda.

Current AI’ning maqsadi juda katta: sun’iy intellektni internet kabi ochiq va hammabop qilish

Agar loyiha muvaffaqiyatli bo‘lsa, bu O‘zbekiston kabi davlatlar uchun ham katta imkoniyatlar yaratadi:

• o‘zbek tilidagi AI modellarini yaratish;
• mahalliy bizneslar uchun AI xizmatlari ishlab chiqish;
• ta’lim va qishloq xo‘jaligida AI’dan foydalanish;
• xorijiy kompaniyalarga qaramlikni kamaytirish.

Biroq bu yo‘l oson emas. Sun’iy intellekt yaratish uchun ulkan hisoblash quvvati, milliardlab dollar va katta texnologik infratuzilma kerak bo‘ladi. Hozircha bu sohada ustunlik hanuz OpenAI, Google, Anthropic va Meta kabi gigantlar qo‘lida qolmoqda.

---

Atamalar:

Open-source (ochiq kodli) – dastur kodlari hammaga ochiq bo‘lib, istalgan odam uni o‘zgartirishi va rivojlantirishi mumkin.

AI infratuzilmasi – sun’iy intellekt ishlashi uchun zarur bo‘lgan modellar, serverlar, ma’lumotlar va dasturiy vositalar majmuasi.

Large Language Model (LLM) – ChatGPT va Claude kabi katta hajmdagi matnlar asosida o‘qitilgan AI modeli.

Grant – loyiha yoki tadqiqot uchun ajratiladigan qaytarib berilmaydigan mablag‘.

Sovereign AI – davlat yoki mahalliy jamiyat nazoratidagi, tashqi kompaniyalarga qaram bo‘lmagan AI tizimi.

Offline AI – internetsiz ishlaydigan sun’iy intellekt tizimi.